PGS.TS Nguyễn Thanh Tú (Hội Nhà văn Việt Nam) Ths. Phạm Thành Luân (Đại học Tây Bắc) điểm sách

 

https://www.facebook.com/profile.php?id=100011973078664

Một chuyên khảo cần thiết , đáng quý!

(Về cuốn Đường lối văn hóa, văn nghệ của Đảng – Lý luận, thực tiễn Nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thiện, Nxb. Hội Nhà văn, H.,2020, 360 tr.)

                                               PGS.TS Nguyễn Thanh Tú (Hội Nhà văn Việt Nam)

                                             Ths. Phạm Thành Luân (Đại học Tây Bắc)

     Không phải chỉ ở nước ta mà hầu hết các nước, nhất là các nước công nghiệp phát triển bước vào thời kỳ Cách mạng 4.0 đều lúng túng trước sự cần thiết phải định hướng lại hoặc điều chỉnh đường lối văn hóa văn nghệ cho phù hợp với tình hình mới. Trước sự cạnh tranh khốc liệt của văn hóa nghe nhìn, với truyền hình trực tuyến, internet tốc độ cao, vớifacebook, với twitter... rồi mang 5G, 6G...thì văn hóa văn nghệ sẽ phải như thế nào. Nhất là có sự đứt gẫy giữa văn hóa truyền thống và giới trẻ, sự khủng hóa các giá trị đã ổn định, đã trở thành điểm tựa tinh thần của con người hàng ngàn năm nhưng nay bị lung lay dữ dội...Hậu quả là lối sống phi văn hóa, thậm chí phản văn hóa đang hiển hiện ra trước mắt trở thành một nguy cơ thực sự: cái phi nhân tính lấn át cái nhân tính. Thế nên càng ở các nước công nghiệp phát triển, sự khủng hoảng này càng rõ là vì vậy.

    Nhưng ở nước ta do bước vào cơ chế thị trường chưa sâu, sự dịch chuyển không quá đột ngột, nhất là nhờ có cái nền văn hóa vững chắc mà Bác Hồ và Đảng ta đã kỳ công xây dựngngay từ khi cách mạng còn non trẻ nên sự đứt gãy không quá nghiêm trọng. Từ khi nước nhà thống nhất Đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng ta xứng đáng là ngọn đuốc “soi đường cho quốc dân”. Nhưng ở ngày hôm nay không thể chỉ ngồi một chỗ rồi lấy đó làm “kim chỉ nam” để ứng phó với những thay đổi cực lớn từ bên ngoài, mà phải chủ động nghiên cứu, tìm tòi, ứng dụng và áp dụng một cách sáng tạo vào tình hình. Đáp ứng đòi hỏi ấy chúng ta đã có nhiều tập sách chuyên luận chuyên khảo, gần đây nhất có cuốn Đường lối văn hóa, văn nghệ của Đảng – Lý luận, thực tiễn Nghệ thuật của Nguyễn Ngọc Thiện, theo chúng tôi là rất đáng quý, nó như cái “cẩm nang”, như thứ hành trang tinh thần để vững vàng bước vào thời 4.0.

     Nguyễn Ngọc Thiện là một “lão phu” cũng là một “lão nông” trong làng nghiên cứu. Anh cần cù, chăm chỉ chuyên vào việc mình yêu thích, tâm huyết là nghiên cứu và giảng dạy. Đây là cuốn sách in riêng thứ 9 trong tổng số46 đầu sách mà anh chấp bút (viết, chủ biên...) phần nào cho thấy một hiệu quả công việc đáng kính. Xét về thể loại/loại hình sách, đây là cuốn thứ 7 trong mấy năm gần đây nghiên cứu về đường lối văn hóa của Đảng (trước đó là sách của các tác giả Hà Xuân Trường, các chủ biên Phan Khanh, Đỗ Đình Hãng, Trần Văn Bính, Đinh Xuân Dũng, Lê Thị Thu Hiền). Nhưng anh có hướng nghiên cứu riêng tạo nên một ấn tượng riêng cho cuốn sách.

     Chuyên khảo chia làm hai phần, phần thứ nhất là Chuyên luận:Đường lối văn hóa, văn nghệ của Đảng Cộng sản Việt Nam-sự nhất quán và phát triển (180 trang), phần hai là Tiểu luận và phê bình (160 trang). Có thể coi phần I (Chuyên luận) là điểm tựa lý thuyết thì phần II là sự ứng dụng, cụ thể hóa lý thuyết, quan điểm để có những trang nghiên cứu, phê bình khoa học, chặt chẽ, tinh tế, không kém phần bay bổng. Ngay tên gọi cũng cho thấy phần đầu mang tính hàn lâm, nghiêm túc được quán triệt một cách nhất quán tư duy thực chứng, nói gì có chứng minh ấy, nêu luận điểm gì đều có giới thuyết rõ ràng và minh họa cụ thể. Trên cơ sở khái quát những vấn đề nổi bật, trọng điểm, độc sáng để tổng kết thực tiễn, nêu bật sự chỉ đạo thực hiện cũng giá trị lý luận và thực tế,... tác giả nêu lên một bài học mang tính phổ quát: Đường lối văn hóa của Đảngđã chèo lái con thuyền văn hóa Việt vững vàng trên biển nhân loại hướng về phía mặt trời nhân văn. Cách lập luận thuyết phục cùng sự liên hệ, liên tưởng đã khẳng định một cách mạnh mẽ đường lối văn hóa ấy thật sự là ánh sáng cho hôm nay.

    Đây là mẫu văn phong khoa học cần được khuyến khích, nêu gương.

    Xét dưới góc độ cái mới của một đề tài, dễ thấy rất rõ những đóng góp sau:

    Một là, đưa ra một định nghĩa về “đường lối văn hóa, văn nghệ”. Thực ra trước nay chúng ta vẫn nói nhiều nhưng hiểu một cách khoa học thì đúng là ở công trình này là chặt chẽ hơn cả. Đó là “bộ phận hợp thành hữu cơ của đường lối cách mạng nói chung, do Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra...giữ vai trò lãnh đạo thực hiện các nhiệm vụ cách mạng đề ra trong từng giai đoạn lịch sử”. Không chỉ có vậy, công trình đi tìm sự ra đời của khái niệm “Đường lối văn hóa, văn nghệ”, “cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn của đường lối văn hóa, văn nghệ...” cùng là  quá trình hình thành và phát triển...Như vậy vấn đề được đẩy theo hướng triết học bản thể để bật ra bản chất. Trên ý tưởng đó, tất nhiên tác giả đi sâu tìm ra nền tảng khoa học, căn cứ thực tiễn, ý nghĩa lịch sử, những quan điểm cơ bản của tác phẩm mang tính mở đầu, mở đường rồi trở thành kinh điển là Đề cương về văn hóa Việt Nam (1943). Lôgic tất yếu với mạch lập luận ấy, tác giả triển khai nghiên cứu những đóng góp xuất sắc của các tác giả đồng thời là những nhà lãnh đạo kiệt xuất: Hồ Chí Minh, Lê Duẩn, Trường Chinh Phạm Văn Đồng, Tố Hữu. Ý nghĩa vấn đề là không chỉ khẳng định tầm vóc lớn lao của các ý kiến đặc sắc, đúng đắn không chỉ với thực tiễn lịch sử mà còn đặc sắc đúng đắn với cả bản chất, đặc trưng của văn hóa nghệ thuật. Nó mở ra để nối với hôm nay: việc học tập và làm theo tấm gương Bác Hồ (trên mọi phương diện, nhất là trong sáng tạo và tiếp nhận văn hóa, nghệ thuật) là vấn đề thời sự, cấp thiết.

     Hai là, bên cạnh khẳng định thành tựu, tác giả khảng khái nêu ra những hạn chế, mặt trái khó tránh khỏi cần khắc phục. Ví như trong lãnh đạo sáng tác có quan điểm còn “giản đơn, thiển cận về vấn đề văn nghệ phục vụ chính trị dẫn tới chỗ coi nhẹ trách nhiệm cá nhân”. Đây là vấn đề thời sự, vì ở ngày hôm nay chúng ta vẫn thấy ở một vài địa phương vẫn còn biểu hiện này. Hay vấn đề “mở cửa” được đặt ra rất cần thiết: “còn dè dặt, thậm chí có nhiều mặc cảm, dị ứng trước những trường phái triết học, mỹ học, văn học nghệ thuật từ các nước tư bản Âu Mỹ, chỉ nặng về phê phán những mặt tiêu cực, lạc lõng, bế tắc..., nhưng ít có sự bao dung, khoan dung cởi mở cần thiết...”. Đây không chỉ đơn thuần là một nhận xét, còn là nêu vấn đề về trách nhiệm (cần phải nghiên cứu hệ thống, kỹ càng khi  tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại), về học thuật (phải học kỹ, tìm hiểu kỹ các trường phái thì mới cởi bỏ được cái “mặc cảm”, cái “dị ứng”...). Điều này cho thấy công trình được viết với thái độ trách nhiệm rất cao trước Đảng, rất cao với văn hóa nước nhà.

   Ba là, rút ra 4 bài học xác đáng. Một là kiên trì chủ nghĩa Mác. Hai là đề cao quan điểm quần chúng. Ba là nâng cao trình độ lãnh đạo. Bốn là coi trọng đề xuất lý luận, tổng kết thực tiễn. Từ đó đưa ra 7 kiến nghị về quan điểm tư tưởng, về tổ chức và công tác cán bộ. Những kiến nghị này, trên nhiều cơ sở, quan điểm khác nhau có thể cần những sự phân tích, cân nhắc, phản biện, nhưng đặt trong cấu trúc, trong lô gich hệ vấn đề mà chuyên khảo tổ chức, thì đó là những kiến nghị không thể bác bỏ.

     Phần II Tiểu luận - phê bình chọn những vấn đề thiết thực, quan trọng nhất về văn hóa, văn nghệ thể hiện trong 17 bài tuyển. Đó là những bài về tư tưởng văn nghệ Hồ Chí Minh; vai trò của lý luận phê bình văn nghệ chuyên nghiệp;về đội ngũ văn nghệ sĩ thời kỳ đổi mới; về hồi ký -  thể loại văn học; về kiên quyết đấu tranh với những tư tưởng sai trái, lệch lạc trongvăn học nghệ thuật; về các tác phẩm tiêu biểu của Hoàng Trinh, Trần Đăng Suyền.... Anh cũng chú ý giới thiệu những gương mặt có giá trị tư tưởng-nghệ thuật , như các bài viết về Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu, về Vũ Mão, vềhọa sỹ tài danh Lê Năng Hiển...Phần này toát lên những vấn đề thiết cốt ở cả hai mảng lý luận và phê bình. Là người sành nghề lại có “thâm niên” nên anh có những góp ý sắc sảo về “tính chuyên nghiệp của phê bình văn học nghệ thuật và nhà phê bình chuyên nghiệp”. Với vốn kiến văn cả về tình hình trong nước và nước ngoài mà anh có những “kiến nghị” khả thi về “thực hiện đường lối văn hóa, văn nghệ của Đảng trong thời kỳ Đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa...”. Lại là nhà quản lý lâu năm (Tổng Biên tập một tạp chí lớn là Diễn đàn văn nghệ Việt Nam) nên anh có những giải pháp cụ thể mà thực tiễn về “quản lý báo, tạp chí chuyên ngành...”. Cái đáng quý rất thời sự ở ngòi bút phê bình này là đề cao tranh luận, bàn bạc dân chủ, coi trọng tinh thần đối thoại cùng thứ văn phong rõ ràng, trong sáng, điềm đạm, mực thước.

        Đây là công trình có giá trị tổng kết cả về lý thuyết và thực tiễn của một giai đoạn lịch sử trong việc thực hiện, triển khai đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng. Nó rất quý cho hôm nay ở nhiều phương diện: bám sát vào định hướng của đường lối; rèn luyện bản lĩnh chính trị hướng về nhân dân – cội nguồn của sáng tạo nghệ thuật; kế thừa cái truyền thống; tiếp thu cái mới bên ngoài trên cơ sở chọn lọc cái phù hợp...Chuyên luận ở phần I đáng “làm mẫu” cho một luận án khoa học về khảo sát, khảo chứng, chọn lọc, sắp xếp tư liệu chuẩn mực, công phu; về phương pháp khoa học phù hợp; về cách triển khai, lập luận bài bản, hệ thống. Bản thân chuyên luận này có thểxem như một Luận án Tiến sĩchuẩn mực trong trình bày. Còn là cách viết mềm mại, uyển chuyển, tinh tế hóa những vấn đề mang tính học thuật khô khan. Là câu chữ chọn lọc mà chừng mực, thấm thía...